Ai rót cho ta chén trà đời?

“Ai rót cho ta chén trà đời,
Ba phần nhạt nhẽo, bảy phần ôi.”

Câu thơ mở đầu đầy chiêm nghiệm ấy không chỉ là lời than thở về hương vị nhân sinh mà còn là một lời tự vấn về thước độ và sự trọn vẹn. Trong tiết trời đầu đông se lạnh, bên chén trà nóng, người Việt lắng đọng để nhận ra: chén trà đời ấy, ta tự rót, và nó chỉ thật sự tròn đầy khi ta biết chừa lại một khoảng trống khiêm nhường. Triết lý “Trà rót bảy phần đầy, ba phần giữ lại cho tình người” chính là chìa khóa mở ra cánh cửa thong dong giữa cõi đời vạn biến.

Bảy phần đầy và trí tuệ của sự tiết chế

Triết lý rót trà bảy phần đã được nâng lên thành một quy tắc ứng xử: “Trà rót đầy là bất kính.” Sự bất kính này không nằm ở ý niệm cố ý, mà nằm ở sự thiếu tinh tế và không chừng mực. Nếu chén trà đầy tràn, nó khó cầm, dễ trượt tay làm vỡ, dễ gây phỏng và làm mất đi vẻ thanh nhã. “Trà rót bảy phần, ba phần giữ lại cho tình người” là bài học về sự tiết chế và tôn trọng.

Khoảng trống ba phần ấy là:

• Sự an toàn & lễ độ: Giúp người thưởng trà dễ nâng đặt, tránh rủi ro, thể hiện sự chu đáo.
• Thẩm mỹ lý trà: Sự “vơi” là giản dị, hàm súc. Nó giúp hương thơm của trà hội tụ trong không gian phía trên mặt nước, sắc nước được chiêm ngưỡng trọn vẹn hơn.
• Khoảng trống tinh thần: Để người uống không cảm thấy bị ép buộc phải uống cạn, mà có thể thong dong, thưởng vị và thưởng hương.

Điển tích về Vương An Thạch và Tô Đông Pha đã minh chứng cho triết lý này từ đời Tống: “Trà quý, nước tốt nhưng đầy thì tràn. Bảy phần là vừa, không thất lễ, mà lại tỏ lòng kính trọng.” Bảy phần là thước độ; nó cho thấy bậc trí giả luôn hiểu đạo lý “dừng đúng lúc” và “biết chừng mực.”

Hương trà đầu đông trong đời sống Việt

Bên cạnh triết lý của thiền trà, chén trà còn là trung tâm của đời sống thường nhật người Việt. Đặc biệt khi “Chiều nay trời đã sang Đông,” chén trà nóng trở thành phương tiện kết nối, là hơi ấm vật chất và tinh thần. Người Việt không chỉ uống trà mà còn “thưởng trà,” mỗi ấm trà là một cuộc đàm đạo, là nơi tình thân, tình bằng hữu được đong đầy qua hương khói.

Trong không gian gia đình, chén trà là tiếng lòng hỏi han: “Người vui bên đó ấm lòng hay chưa.”

Đời người chẳng phải đo đong,
Bảy phần là đủ, ấm lòng mà thôi.
Ba phần dành để buông xuôi,
Nhân duyên gác lại, giữa đời thong dong.

Ba phần chừa lại: Khoảng trống cho tu hành

Phần triết lý sâu xa nhất của chén trà bảy phần chính là sự chấp nhận khiếm khuyết, hay còn gọi là “ba phần tu hành.” Con người luôn hướng tới sự hoàn mỹ, nhưng sự hoàn mỹ lại thường dẫn đến sự kiêu ngạo và mệt mỏi.

Câu kinh điển “Thủy mãn tắc ỷ, nguyệt viên tắc khuy” (Nước đầy thì tràn, trăng tròn thì khuyết) là lời nhắc nhở rằng vạn vật trên đời đều có giới hạn. Khi mọi thứ quá đầy, quá trọn vẹn, đó cũng là lúc bắt đầu của sự suy thoái.

Chính ba phần chừa lại ấy là khoảng trống cho sự khoan dung, cho việc tự tu dưỡng (tu hành):

• Khoan dung với người: Không nói hết lời, không làm hết việc, để lại “dư địa” cho người khác xoay chuyển.
• Khoan dung với mình: Chấp nhận rằng “Đời người chẳng cần cầu trọn vẹn. Bảy phần là đủ,” ba phần còn lại là nơi để ta làm thơ, vẽ tranh, tĩnh lặng giữa guồng quay tốc độ. Đó là sự tự tại, nhẹ nhõm.

Sự “vơi” trong chén trà là sự “đầy” trong tâm hồn. Nó phản chiếu tinh thần “Vị tha” – đạo lý đầu tiên mà trà dạy cho ta. Mọi cử chỉ trên bàn trà đều lấy sự thuận tiện và chu đáo với người khác làm gốc.

Ta uống chén trà đời này,
Không phải vội vàng uống cạn,
Không phải tham lam nuốt trọn vị đắng.
Ba phần còn lại, là hơi thở chậm rãi,
Là khoảng lặng giữa những lời nói vội vã,
Là sân chùa vắng mùa sương đọng.
Nơi ta tìm thấy mình:
Không kiêu, không nôn nóng.
Chỉ khoan dung, hòa nhã.
Một đời đẹp, như một chén trà nhạt thanh khiết.

Lời kết

“Ai rót cho ta chén trà đời?” Chính ta. Ta rót bằng thái độ và triết lý sống của mình. Chén trà đời, cũng như chén trà đãi khách, chỉ thật sự đẹp và trân quý khi ta biết rót vừa đủ. Bảy phần là sự nỗ lực hết lòng; ba phần là sự thong dong, tự tại và lòng khoan dung để dung chứa những khiếm khuyết.

Sự tiết chế và chừa lại ấy chính là nguồn trí tuệ giúp ta giữ cho mình sự nhẹ nhõm, tự tại giữa cõi đời đa đoan. Đạo trà cũng chính là đạo làm người.